Katarzynki – co to za święto? Historia, tradycje i słynne pierniczki

Katarzynki to niemal zapomniane dziś polskie święto, obchodzone 24 listopada, w wigilię dnia św. Katarzyny Aleksandryjskiej. Choć znacznie mniej znane niż Andrzejki, przez wieki miało swoje ważne miejsce w kulturze ludowej, zwłaszcza wśród… kawalerów.

Skąd wzięły się Katarzynki?

Święta Katarzyna była w tradycji chrześcijańskiej patronką:

• młodych mężczyzn,

• kawalerów poszukujących żony,

• uczonych i filozofów,

• rzemieślników, szczególnie młynarzy i piekarzy.

24 listopada mężczyźni modlili się o pomyślność w życiu uczuciowym oraz o… dobrą przyszłą żonę.
Można powiedzieć, że Katarzynki były męskim odpowiednikiem żeńskich Andrzejek, choć ich popularność stopniowo malała, aż w wielu regionach tradycja zanikła całkowicie.

Jak obchodzono Katarzynki?

Zwyczaje różniły się regionalnie, ale najczęściej obejmowały:

Wróżby dla kawalerów

Panowie chcący poznać swoją przyszłość:

• losowali imiona kobiet,

• przysłuchiwali się dźwiękom wiatru lub stukotowi młyna (młyn był symbolem św. Katarzyny),

• rzucali butami, aby sprawdzić, skąd nadejdzie ich „ukochana”.

Wróżby nie miały tak rozbudowanej formy jak Andrzejki, ale w wielu domach były bardzo istotnym elementem kultury.

Spotkania towarzyskie i zabawy

Katarzynki sprzyjały wspólnym wieczorom młodych ludzi. Choć obyczaj nakazywał, aby tego dnia wróżby były męskie, z czasem tradycja stawała się coraz bardziej wspólna i towarzyska.

Wypiekanie pierników – szczególnie „katarzynek”

To właśnie z tym dniem kojarzy się najbardziej charakterystyczny element święta.

Katarzynki – skąd się wzięły pierniczki o tej nazwie?

Słynne „katarzynki” to tradycyjne pierniki toruńskie, wypiekane od co najmniej XVI wieku. Ich nazwa ma kilka możliwych wyjaśnień:

1. Legenda o córkach piekarza „Katarzynkach”

Według najpopularniejszej opowieści pewien toruński piekarz miał sześć córek o imieniu Katarzyna. Kiedy zachorował i nie mógł pracować, dziewczynki ulepiły ciasteczko składające się z sześciu złączonych serduszek. Po upieczeniu ciasteczko miało charakterystyczny, niepowtarzalny kształt piernika – tak narodziły się katarzynki.

2. Związek z dniem św. Katarzyny

Pierniki wypiekano właśnie na Katarzynki, bo czas przed adwentem był okresem intensywnego przygotowywania korzennych ciast, które dojrzewały przez wiele tygodni.

3. Herb piekarzy toruńskich

Niektóre źródła wskazują, że kształt piernika przypominał wzór na pieczęciach cechowych, co miało symbolicznie łączyć świętą Katarzynę z rzemiosłem piekarskim.

Bez względu na to, która wersja jest prawdziwa, „katarzynki” stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Torunia i polskich tradycji kulinarnych.

Katarzynki dziś – powrót zapomnianej tradycji

Współcześnie Katarzynki nie są obchodzone tak powszechnie jak Andrzejki, ale w wielu szkołach, muzeach i ośrodkach kultury tradycja jest przywracana – często w połączeniu z warsztatami:

• wypieku pierników,

• wróżb i opowieści ludowych,

• historii rzemiosła toruńskiego.

To doskonała okazja, aby pokazać młodszym pokoleniom bogactwo dawnych zwyczajów oraz wyjątkową historię polskich pierników.

Agnieszka Chabuda

Zobacz pełny biogram