Krwawa Niedziela na Wołyniu. 83 lata od kulminacji zbrodni

11 lipca 2026 roku przypada 83. rocznica Krwawej Niedzieli – symbolicznego apogeum masowych mordów dokonanych na polskiej ludności Wołynia przez oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii i powiązane z nią formacje. W ciągu jednego dnia zaatakowano ponad sto miejscowości zamieszkanych przez Polaków. Ofiarami byli przede wszystkim bezbronni mieszkańcy wsi: kobiety, dzieci i osoby starsze.

Rocznica obchodzona jest jako Narodowy Dzień Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej. Święto państwowe pod tą nazwą zostało ustanowione ustawą z 4 czerwca 2025 roku.

Czym była zbrodnia wołyńska?

Zbrodnią wołyńską określa się przeprowadzoną w latach 1943–1945 antypolską akcję, która objęła Wołyń, Galicję Wschodnią, nazywaną również Małopolską Wschodnią, a także część Polesia i Lubelszczyzny. Jej celem było usunięcie polskiej ludności z terenów uznawanych przez ukraińskich nacjonalistów za ziemie przyszłego państwa ukraińskiego.

Za organizację i przeprowadzenie zbrodni odpowiadały przede wszystkim struktury Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów frakcji Stepana Bandery, czyli OUN-B, oraz podporządkowana jej Ukraińska Powstańcza Armia. W napadach uczestniczyły również lokalne bojówki i część ukraińskiej ludności cywilnej.

Co wydarzyło się 11 lipca 1943 roku?

W niedzielę 11 lipca 1943 roku rozpoczął się jeden z największych skoordynowanych ataków na polską ludność Wołynia. Według najnowszego opracowania IPN Polacy byli tego dnia mordowani w 97 wsiach i koloniach oraz w 13 majątkach, czyli łącznie w ponad stu miejscowościach. Ataki objęły przede wszystkim powiaty włodzimierski, horochowski i kowelski.

Napady rozpoczęły się już w nocy i nad ranem. Jednym z pierwszych zaatakowanych miejsc był Gurów, gdzie zamordowano ponad 200 mieszkańców. Do największych zbrodni doszło między innymi w Orzeszynie, Porycku, Dominopolu, Chrynowie, Kisielinie i Sądowej.

Niedzielny termin sprawił, że wiele osób znajdowało się w kościołach. Napastnicy zaatakowali uczestników nabożeństw między innymi w Porycku, Chrynowie, Kisielinie, Zabłoćcach i Krymnie. Świątynie były ostrzeliwane, obrzucane granatami, podpalane i niszczone. Mordowano również osoby próbujące uciekać oraz mieszkańców ukrywających się w domach i zabudowaniach gospodarczych.

Według udokumentowanych, ale niepełnych danych 11 lipca 1943 roku zginęło co najmniej 3102 Polaków. W starszych opracowaniach pojawiają się wyższe szacunki, sięgające około 8 tys. ofiar. Ze względu na zniszczenie wielu miejscowości, brak pełnej dokumentacji i śmierć całych rodzin dokładnej liczby zamordowanych prawdopodobnie nigdy nie uda się ustalić.

Masowe mordy nie zakończyły się wraz z Krwawą Niedzielą. 12 lipca akcję kontynuowano w kolejnych miejscowościach. W następnych dniach zabijano także ocalałych, którzy ukrywali się w lasach lub próbowali dotrzeć do bezpieczniejszych miejsc. Kolejna wielka fala napadów nastąpiła pod koniec sierpnia 1943 roku.

Ile osób zginęło w zbrodni wołyńskiej?

Dokładna liczba ofiar pozostaje przedmiotem badań. IPN i inne polskie instytucje najczęściej podają, że w latach 1943–1945 na Wołyniu, w Galicji Wschodniej i na sąsiednich terenach zamordowano około 100 tys. Polaków. Szacuje się, że na samym Wołyniu zginęło od 40 do 60 tys. osób, a w Galicji Wschodniej od 30 do 40 tys.

Ofiarami byli przede wszystkim cywile. W wielu miejscowościach ginęły całe rodziny, a polskie wsie i kolonie były palone oraz grabione. Setki tysięcy mieszkańców zostały zmuszone do ucieczki i opuszczenia rodzinnych stron.

Pamięć o ofiarach zbrodni wołyńskiej

Wiele ofiar zbrodni wołyńskiej nadal spoczywa w nieoznaczonych mogiłach. Nie wszystkie miejsca pochówku zostały odnalezione, przebadane i godnie upamiętnione. IPN prowadzi bazę ofiar oraz interaktywną mapę miejsc zbrodni, a historycy nadal ustalają nazwiska zamordowanych i okoliczności ich śmierci.

11 lipca jest dniem pamięci o ludziach, którzy zginęli ze względu na swoją narodowość. To również przypomnienie, że uczciwe mówienie o trudnej historii powinno opierać się na faktach, szacunku dla ofiar oraz odpowiedzialności konkretnych organizacji i sprawców.

Redakcja

Zobacz pełny biogram